Gesandwicht tussen werk en zorg

Je werkdag zit erop. Onderweg bel je nog even met je mama. Haar afspraak in het ziekenhuis is verplaatst, en nu vraagt ze of jij nog eventjes langs bomma kan gaan, want zelf haalt ze dat vandaag niet meer. 

Thuis wacht de was, moet er eten op tafel komen en vraagt je dochter of je haar wil helpen met haar huiswerk. Ondertussen krijg je nog een bericht van een collega. Ze haalt haar deadline niet en is helemaal in paniek. Dus pep je haar weer wat op en beloof je dat je het straks, 'allez' …vanavond nog eens zal bekijken. 

Je wil er voor iedereen zijn. Je voelt je verantwoordelijk en probeert alles geregeld te krijgen. Alleen merk je dat er steeds minder ruimte overblijft om zelf op adem te komen. 

Dat is de realiteit van heel wat mensen vandaag. We blijven langer werken – neen, we moeten langer blijven werken – en we nemen ook nog de zorg op voor de mensen rondom ons. Maar hoe houden we dat vol? 

Een interview van Ferm met Miet Timmers, onderzoeker aan Odisee Hogeschool, deed me in mijn pen kruipen. Zij beschrijft de sandwichgeneratie als iedereen die tegelijk zorgt voor een jongere én een oudere generatie, en dat vaak nog combineert met een job. 

Het gaat dus niet alleen om vijftigers. Ook een dertiger met kleine kinderen en een ouder met jongdementie hoort erbij, net als een zestiger die voor zijn ouders zorgt en ondertussen de kleinkinderen opvangt. Niet je leeftijd telt, wel die dubbele verantwoordelijkheid. Soms komt daar nog de zorg voor een zieke partner bij. 

In België gaat het volgens recente cijfers om zo'n 280.000 mensen. En die groep wordt alleen maar groter: we leven langer, kinderen blijven langer thuis wonen, grootouders vangen vaker de kleinkinderen op en we moeten allemaal langer werken. 

Die zorg kan veel voldoening geven. Je doet graag iets voor de mensen die je dierbaar zijn. Maar ze vraagt ook tijd, energie en aandacht. Zeker als je ze combineert met een job. 

En zorg laat zich moeilijk plannen. Een ouder valt. Je partner heeft een slechte dag. De opvang valt weg. Je agenda kan nog zo goed in elkaar zitten, plots moet alles opnieuw geregeld worden. 

Ik weet waarover ik spreek, want ik ben zelf mantelzorger. Mijn papa is tweeënhalf jaar geleden overleden. Sinds hij op zijn zestigste met pensioen ging, zorgde hij voor mijn mama, die al haar hele leven hartpatiënt is. Hij verwende haar. Mama moest niet meer met de auto rijden: hij bracht haar overal naartoe, deed de boodschappen en de klusjes in huis en in de tuin voor zijn rekening. Mama deed de was en de plas. 

We hadden nooit verwacht dat ze na zijn overlijden alleen zou blijven wonen. Toch doet ze dat nu al tweeënhalf jaar, en ondertussen is ze 92. Daar komt wel veel geregel bij kijken. Mama kan niet meer met de auto of de fiets rijden, en om nog met een scooter te leren rijden is ze te oud. Met andere woorden: we hebben ons moeten organiseren. 

Bij ons kwam die zorg plots, na het overlijden van papa. Bij veel mensen sluipt ze er eerder geleidelijk in. Eerst help je eens, dan neem je een afspraak over of regel je wat papieren. En voor je het weet, ben jij diegene die alles in het oog houdt. 

Gelukkig sta ik er niet alleen voor. Mijn broers helpen ook, maar zij wonen een half uur verder. Bert en ik wonen op vijf minuten van haar, dus veel van de zorg komt bij ons terecht. 

Ik heb het mijn papa beloofd. Maar mijn ouders hebben ook zoveel voor mij gedaan dat het voor mij vanzelfsprekend is om dit nu voor mama te doen. Zolang ze er is, wil ik er voor haar zijn. 

Dat vraagt energie, en mijn agenda is soms een echte puzzel. Als zelfstandige kan ik mijn uren gelukkig zelf kiezen. Ik besef heel goed dat veel mensen die vrijheid niet hebben. Zij moeten diezelfde puzzel leggen binnen vaste werkuren. 

Als het over langer werken gaat, gaat het meestal over hoeveel jaren we aan de slag moeten blijven. Wat ik daarin soms mis, is de vraag hoe we die jaren haalbaar houden. 

Want ook buiten het werk wordt er op mensen gerekend. Ouders hebben hulp nodig, kinderen zoeken steun en jonge gezinnen doen een beroep op de grootouders. Alleen zijn die grootouders vaak zelf nog aan het werk. 

We kunnen dezelfde uren geen twee keer invullen. Wie overdag werkt, kan op datzelfde moment geen ouder begeleiden naar een onderzoek of een ziek kleinkind opvangen. Toch proberen mensen die puzzel elke week opnieuw te leggen. Soms door verlof te nemen, soms door werk in te halen en soms door hun eigen rust te laten vallen. 

Met mijn klanten reken ik het vaak eens samen uit. Een dag heeft 24 uur. Stel dat je 8 uur slaapt en 8 uur werkt. Tel daar een uur verplaatsing bij, en minstens een uur om te koken als jij diegene bent die het eten maakt. Dan blijven er nog zes uur over. Daar gaan de was en de plas nog af, de boodschappen, de telefoontjes… 

Hoeveel tijd heb je dan nog voor jezelf? Tijd die jij mag invullen zoals jij dat wil. Iets nuttigs, of gewoon wat prullen – dat mag ook! En dan heb je nog niemand naar de dokter gebracht. 

Hoeveel rek zit daar nog op? 

En dan heb ik het nog niet gehad over wat er onverwacht op je pad komt. Je kind wordt ziek en kan niet naar school of naar de opvang. Of je partner wordt zelf zorgbehoevend, en van de ene dag op de andere draag je het huishouden, de zorg én het inkomen alleen. 

Want stoppen met werken is voor de meeste mensen geen optie. De rekeningen moeten betaald worden, de lening loopt door en het leven wordt er niet goedkoper op. Dus blijf je werken, en hou je ondertussen steeds meer ballen in de lucht. 

Voor alleenstaande ouders is die puzzel nog moeilijker. Er is niemand om de zorg 's avonds mee te delen, en geen tweede inkomen om op terug te vallen als je eens wat minder kan werken. En ook wie alleen woont, zonder kinderen, staat er vaak alleen voor als een ouder hulp nodig heeft. Van wie geen gezin heeft, wordt nogal snel verwacht dat die wel tijd heeft. 

Zorgen is meer dan boodschappen doen of iemand ergens naartoe brengen. Het is ook onthouden wanneer de medicatie moet worden opgehaald. Uitzoeken wie kan rijden. Bellen voor een afspraak. Je afvragen of het thuis wel goed gaat terwijl je in een vergadering zit. 

Dat werk zie je niet altijd, maar het neemt wel plaats in je hoofd. Je zit 's avonds in de zetel, maar je bent al bezig met morgen. Zelfs als er even niets moet, lukt ontspannen moeilijk. Er valt altijd nog iets te regelen. 

De combinatie van werkdruk en zorgtaken kan zwaar wegen op je draagkracht. Zeker als die druk lang aanhoudt en er weinig gelegenheid is om te herstellen. 

Burn-out heeft nooit één eenvoudige oorzaak. De Wereldgezondheidsorganisatie omschrijft burn-out als het gevolg van chronische stress op het werk die niet goed wordt opgevangen. Zorgdruk thuis kan dat extra zwaar maken, omdat er nog minder ruimte overblijft om te bekomen. 

Daarom vind ik het belangrijk om naar het hele verhaal te luisteren:  

• Hoe ziet iemands werk eruit?  
• Wat wordt er thuis gevraagd?  
• Welke steun is er?  
• En wanneer kan die persoon nog even op adem komen? 

Als je uitgeput bent, heb je weinig aan de goede raad om je agenda beter te organiseren, als die agenda al weken overvol zit. 

Op je werk denk je dat je er thuis te weinig bent. Bij je ouders denk je aan het werk dat blijft liggen. En als je tijd voor jezelf neemt, vraag je je af of je die tijd niet beter aan iemand anders zou geven. 

Zo wordt rust iets wat je eerst lijkt te moeten verdienen. Maar wanneer is alles gedaan? Wanneer heeft niemand je nog nodig? 

Je hoeft niet te wachten tot dat moment om te mogen rusten. Jouw energie telt ook mee. 

• Maak zichtbaar wat je allemaal draagt. Schrijf ook de telefoontjes, de administratie en al het geregel op. Zo begrijp je beter waarom je moe bent, en kan je met anderen bespreken wat er nodig is. 
• Maak hulp concreet. "Kan jij vanaf volgende week de boodschappen voor mama doen?" is veel duidelijker dan "Ik zou wat meer hulp kunnen gebruiken." Spreek af wie welke taak volledig overneemt, zodat ook het opvolgen ervan gedeeld wordt. 
• Breng het ter sprake op je werk. Een gesprek over prioriteiten, werkuren of haalbare deadlines kan ademruimte geven. Welke afspraken mogelijk zijn, hangt af van je situatie, maar het gesprek aangaan is al een eerste stap. Werk is trouwens niet alleen een extra last. Voor veel mensen is het ook een plek met collega's, waardering en even een andere rol dan die van zorger. 
• Luister naar je lijf. Blijf je uitgeput, of merk je dat je anders gaat functioneren? Bespreek dat dan ook met je huisarts. 

Ook werkgevers kunnen een groot verschil maken. Als werkgever zie je maar een deel van het leven van je medewerkers. Achter iemand die 's morgens op tijd op het werk staat, kan al een hele ochtend zorg zitten. 

Luisteren en samen naar haalbare afspraken zoeken, kan veel betekenen. Maar ook voldoende personeel, een realistische werkdruk en toegankelijke zorgvoorzieningen doen ertoe. Werk en zorg combineren vraagt aandacht van gezinnen, werkgevers én beleid. 

We kunnen mensen niet blijven vragen om langer te werken én steeds meer zorg op te nemen, zonder ons af te vragen waar de tijd en de steun daarvoor vandaan moeten komen. 

Als we dat niet doen, moeten we niet verbaasd zijn dat zoveel mensen uitvallen met een burn-out. Ook al lijken politiekers daar telkens opnieuw van te schrikken.

Misschien herken je jezelf in dit verhaal. Je doet je werk, je zorgt voor anderen en je probeert alles draaiende te houden. Sta dan eens stil bij deze vraag: 

Welke verantwoordelijkheid zou ik deze week met iemand kunnen delen? 

Je mag graag voor anderen zorgen én zeggen dat het veel is. Je mag betrokken zijn én hulp nodig hebben. Of zoals ik altijd tegen mijn coachees zeg: "wees mild voor jezelf. Perfectie bestaat niet!" 

Voel je dat werk en zorg steeds moeilijker te combineren zijn? Dan nodig ik je graag uit voor een gratis kennismakingsgesprek. Samen bekijken we wat er op je weegt en waar er weer wat ruimte kan ontstaan. 

Els Tiri — Tiri HR Consulting 

Bronnen 

• Ferm, Generatie Sandwich: over de sandwichgeneratie (interview met Miet Timmers) – https://www.samenferm.be/netwerk/generatie-sandwich/generatie-sandwich-info 
• WHO, Burn-out an "occupational phenomenon" – https://www.who.int/standards/classifications/frequently-asked-questions/burn-out-an-occupational-phenomenon 
• WHO, Mental health at work – https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/mental-health-at-work